راز رصدهای نجومی هزار سال پیش فاش شد زیج حاکمی چه ناگفته هایی دارد؟
به گزارش سی دی دریا، پژوهشگر پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران، با بررسی زیج حاکمی کبیر و مقایسه آن با دیگر منابع تاریخی، تصویری تازه از تاریخ رصدهای نجومی تا سده چهارم قمری عرضه کرده است.
به گزارش سی دی دریا به نقل از دانشگاه تهران، پژوهشی از یونس کرامتی، پژوهشگر پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران، با بررسی «زیج حاکمی کبیر» و مقایسه آن با دیگر منابع تاریخی، تصویری تازه از تاریخ رصدهای نجومی تا سده چهارم قمری عرضه کرده و نشان داده است که این اثر، علاوه بر ارزش نجومی، یکی از منابع مهم برای شناخت تاریخ علم و رصدگری در جهان اسلام به حساب می آید.
«زیج حاکمی کبیر» نوشته ابوالحسن علی بن عبدالرحمان بن احمد بن یونس، مشهور به ابن یونس، اخترشناس نامدار مصری است که در آخر سده ی ۴ قمری تدوین شد. ابن یونس این اثر را با تاکید بر مجموعه ای گسترده از رصدهای خود و اخترشناسان قبل از خود فراهم کرد؛ خصوصیت ای که آنرا از خیلی از آثار مشابه آن دوره متمایز کرده است.
در این تحقیق، گزارشهای ثبت شده در «زیج حاکمی» تنها به عنوان داده هایی مربوط به حرکت اجرام آسمانی بررسی نشده اند، بلکه اطلاعات موجود در آن برای بازسازی قسمتی از تاریخ رصدگری و شناخت آثار و فعالیتهای اخترشناسانی که خیلی از نوشته های آنان از میان رفته، مورد استفاده قرار گرفته است. بگفته پژوهش، گزارشهای مربوط به ماهانی، خاندان اماجور و احمد نهاوندی در شمار اطلاعاتی قرار دارند که در مواردی تنها منبع موجود برای شناخت رصدهای این دانشمندان هستند.
یکی از خصوصیت های مهم «زیج حاکمی» ثبت جزئیات فراوان از رصدهای انجام شده توسط ابن یونس و اخترشناسان قبل از اوست. همین اطلاعات، این اثر را به منبعی باارزش برای شناخت سنت نجومی سده های سوم و چهارم قمری مبدل کرده است؛ خصوصاً آن که قسمتی از این داده ها مربوط به رصدهایی است که در منابع دیگر کمتر یا اصلاً ثبت نشده اند.
این پژوهش همینطور تصویری متفاوت از شیوه فعالیت ابن یونس عرضه می کند. بر خلاف برخی روایتهای تاریخی که از وجود یک رصدخانه مجهز و دولتی برای او سخن گفته اند، بررسی گزارشهای خود ابن یونس نشان میدهد که رصدهای او بیشتر در محیطی شخصی و با استفاده از ابزارهای قابل جابه جایی انجام می شده و در تعدادی موارد هم برای انجام رصدهای عمومی یا تأیید نتایج، از مکان هایی مانند مسجد بهره برده است.
از دیگر بخش های قابل توجه این تحقیق، بررسی گزارشهای مربوط به خورشیدگرفت ها و ماه گرفت هاست. ابن یونس در «زیج حاکمی» ۳۰ مورد گرفت، شامل ۱۰ خورشیدگرفت و ۲۰ ماه گرفت، را ثبت کرده است که قسمتی از آنها مربوط به رصدهای اخترشناسان قبل از او بوده و در منابع موجود آثار آنان باقی نمانده است. این داده ها بعدها، از میانه قرن هجدهم میلادی، در مطالعات مربوط به تغییرات طولانی مدت حرکت ماه هم مورد استفاده قرار گرفتند.
در بخش دیگری از مقاله، گزارشهای مربوط به رصد سیارات و گردآوری اطلاعات در رابطه با حرکت اجرام آسمانی بررسی شده است. برمبنای پژوهش، دقت رصدهای ابن یونس و استفاده از داده های اخترشناسان پیشین به تهیه جدول های نجومی دقیق تر کمک کرد و او با تاکید بر همین داده ها توانست برخی خطاهای موجود در محاسبات و رصدهای پیشین، همچون داده های منتسب به بطلمیوس، را شناسایی کند.
در این مطالعه، برای تکمیل و در مواردی تصحیح گزارشهای «زیج حاکمی»، از نوشته های دیگر دانشمندان، خصوصاً گزارشهای ابوریحان بیرونی، هم استفاده شده است. این مقایسه میان منابع مختلف کمک کرده تا اطلاعات پراکنده در رابطه با تاریخ رصدگری در قرون اولین اسلامی با دقت بیشتری بررسی شود.
یکی از نکات برجسته پژوهش، توجه به گزارشهای مربوط به رصدهای ایرانی و فعالیتهای نجومی در مناطقی مانند جندی شاپور، سمرقند و نیشابور است؛ اطلاعاتی که بگفته نویسنده، حتی در تعدادی آثار موجود ابوریحان بیرونی هم به این شکل ثبت نشده اند. از این منظر، «زیج حاکمی» تنها یک کتاب نجومی نیست، بلکه سندی مهم برای مطالعه تاریخ علم و انتقال دانش نجومی در جهان اسلام به حساب می آید.
این مقاله با عنوان «تاریخ رصدگری تا سده چهارم قمری به روایت زیج حاکمی کبیر و متون موازی آن» نوشته دکتر یونس کرامتی، در نشریه «تاریخ علم»، دوره بیست وسوم، شماره دوم انتشار یافته و ناشر آن مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران است.
بطور خلاصه، زیج حاکمی کبیر نوشته ابوالحسن علی بن عبدالرحمان بن احمد بن یونس، مشهور به ابن یونس، اخترشناس نامدار مصری است که در آخر سده ی ۴ قمری تدوین شد. بر خلاف برخی روایتهای تاریخی که از وجود یک رصدخانه مجهز و دولتی برای او سخن گفته اند، بررسی گزارشات خود ابن یونس نشان میدهد که رصدهای او بیشتر در محیطی شخصی و با استفاده از ابزارهای قابل جابه جایی انجام می شده و در تعدادی موارد هم برای انجام رصدهای عمومی یا تأیید نتایج، از مکان هایی مانند مسجد بهره برده است. این مقایسه میان منابع مختلف کمک کرده تا اطلاعات پراکنده در ارتباط با تاریخ رصدگری در قرون نخستین اسلامی با دقت بیشتری بررسی شود.
این مطلب را می پسندید؟
(0)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب